MANTARLARIN İKLİM İSTEKLERİ

                   doğal olarak mantarların  yetişmesi ancak mantarın istediği şartların oluşmasına bağlı olduğu halde, ticari işletmelerde bu şartlar suni olarak oluşturulmaktadır. Kültür mantarı yetiştiriciliğinde sıcaklık,nem ve havalandırma en önemli ekolojik faktörler olup  verim ve kaliteyi büyük ölçüde etkilemektedir. Mantarlar iklim istekleri bakımından çok seçici olduğu gibi, farklı dönemlerinde de farklı ekolojik isteklerde bulunmaktadırlar. Bu nedenle  ticari amaçla yapılan yetiştirme yerlerinin  kesinlikle mantarların isteğine uygun şekilde iklimlendirilebilinir olması gerekmektedir.

Sıcaklık:

              Mantar misellerinin gelişebilmesi için en uygun olan sıcaklık 23-25 C⁰ dir .  daha düşük   sıcaklıklarda  misellerin gelişmesi yavaşlamakta , fakat canlılıklarını sürdürmektedirler. Hatta 0 C⁰ ye kadar canlılıklarını koruyabilmektedirler.

Ancak misellerin üst değer olan 25  C⁰  nin üzerindeki  sıcaklıklara karşı gösterdiği esneklik  ve dayanıklılık ayni ölçüde olmamaktadır.  O kadarki,  30  C⁰ de gelişmesini tamamen durduran  miseller 35  C⁰ nin üzerine  çıkıldığında  ölmektedirler. Buradan düşük sıcaklıkların  mantar yetiştiriciliğinde çok büyük zararlara neden olmadığı, ancak  yüksek sıcaklık zararlarının telafi  edilemediği açıkça anlaşılmaktadır.

Kompost sıcaklığının  23-25 C⁰  uzaklaşması durumlarında misel gelişmesi  yavaşladığı için  inkübasyon (kuluçka) süresini uzatmak gerekecektir.

              Misel gelişim devresinde kompost tan ısı açığa  çıktığı için , kompost sıcaklığı yükselmek eğilimindedir. Kompost sıcaklığını  25 C⁰ de tutabilmek  için oda sıcaklığının    kompost sıcaklığından  2-3 C⁰  düşük tutulmasında yarar vardır. Bu nedenle22-23 C⁰ lik  bir oda sıcaklığı  bu emniyeti sağlama bakımından uygundur.

               Misellerin kompost tu sarma  aşamasından sonra  yaklaşık 13-15 gün sonra topraklama yapılır ve ikinci misel gelişim  dönemi başlamış olur. 10-15 gün sonra  toprak üzerinde küçük mantarcıkların görünmeye başlaması  artık generatif (meyve oluşum) döneminin  başlangıcını bize gösterir. Bu dönemde oda sıcaklığının 16-18 C⁰ arasında tutulması gerekmektedir.  Mantar oluşum devresinde sıcaklığın  yüksek olması  halinde  verim ve kalite kayıpları kaçınılmazdır. Bu kayıplar elbette  ki  sıcaklığın seviyesi ile geçen süreye bağlı olarak az yada çok olacaktır. Örneğin   mantar oluşum devresinde  22-24 C⁰ de  bir süre kalması  sonucunda  verimde bariz bir azalma ve örtü toprağında keçeleşme meydana gelir. Buna karşılık 30 C⁰ nin üzerinde bir süre kaldıktan sonra tekrar  düşürülse bile kompost elden çıkmış demektir.

       Sıcaklık istekleri,  üretimi  yapılan mantar  türüne göre değişmekle birlikte, genel  kaide  olarak;  düşük sıcaklıklarda mantar oluşumunun  yavaşlamakta, bununla birlikte kalite artmakta, yüksek sıcaklıklarda ise süre kısalmakta, verim ve kalite  düşmektedir.

Nem:

         Doğal mantarlara dikkat ettiğimizde,  yağmurlardan sonra hava neminin yüksek olduğu  zamanlarda mantar çıkışının  bol olduğunu görürüz. Mantarın gelişmesi için  hem toprak hem de hava neminin  yüksek olması gerekmektedir. Nemin % 70-90 arasında olması arzu edilir.  Hava  neminin azlığı  doğrudan mantar verimini etkilediği gibi, gerek örtü toprağının  gerekse kompost un   kurumasına neden olur .

Havalandırma:

           Sıcaklık isteği gibi  havalandırma isteği de  mantar yetiştiriciliğinde dönemlere göre farklılık gösterir. Misel gelişme süresince , yani  inkübasyon (kuluçka) döneminde havalandırmaya pek gerek yoktur. Sadece sıcaklık ve nem ayarlanmasına  yardımcı olmak bakımından  gereklidir.

Mantarlarda yüksek  havalandırma isteği, mantarların toprağın üzerinde görülmeye  başladığı andan itibaren  havalandırmaya ihtiyaç duyulur. Mantarın hasat zamanında ise en yüksek seviyede kendini gösterir. Mantar oluşumu ve hasat döneminde, havadaki karbondioksit oranı  %03 den az olmalıdır.  CO₂ miktarının bu seviyenin üzerinde olması  mantarın oluşmasını azaltır veya mantar oluşumunda anormallikler başlar, saplar incelir ve uzar, şapkalar küçülür, erken açılmalar meydana gelir, kalite hızla düşer. Bu nedenle mantar oluşmaya başladıktan sonra, odadaki mantar miktarına göre  saatte oda havasının 6-8 misli  taze havayla değiştirilmesi  gerekir.

Işıklandırma:

              Bazı türler dışında  mantarın ışığa ihtiyacı yoktur. Işığa ihtiyaç duyan türlerde , generatif gelişme (verim)  döneminde ışığa ihtiyaç duyarlar  agaricus bisporus , ışığa  hiçbir dönemde ışığa ihtiyaç  duymayan bir türdür. Tam tersine direk güneş ışığında mantar kalitesi bozulur. Böyle türlerde ışık sadece  yetiştirme odasındaki çalışma kolaylığı açısından düşünülür.

MANTAR YETİŞTİRME YERLERİ:

              Mantar yetiştirme yerleri  başlangıçtan beri değişim gösterdiği gibi  bu günde çeşitlilik arz eder.  Esas olan  mantarın ekolojik isteklerin cevap  vermektir.

Açıkta yetiştiricilik:

              Bilindiği gibi mantarların asıl kaynağı doğadır. Pleurotus, shiitake  gibi  mantarların yetiştiriciliği dışında,ağaç gölgesi, hasır ve branda gibi korunaklardan yararlanarak  mevsime bağlı olarak açıkta mantar yetiştirile bilinir. Bu tür yetiştiriciliğin nemli bölgeler dışında  ekonomik olması beklenemez.

Mağara  ve tüneller:

             İster tabii olarak oluşmuş olsun  ister insanlar tarafından açılmış olsun mağara ve tünellerde yapılan üretim açıkta üretime göre  daha güvenlidir.

Ekolojik faktörler kısmen kontrol altındadır. Ancak konulacak  kompost tun ihtiyacına cevap verecek ölçülerde hava giriş ve çıkışına elverişli  delik veya bacaların konulması gerekir.

Soğuk hava depoları:

              Meyve ve sebze depolayan  soğuk hava depolarının boş kaldığı ilkbahar ve yaz aylarında  mantar yetiştirile bilinir. Bu yerlerin mantar üretiminde kullanılmasının  iki önemli avantajı vardır. Birincisi bu binaların çok iyi yalıtıldığı ve hazır klima sisteminin olması. İkincisi iptidai olarak mantar üretimi yapan küçük üreticilerin  genellikle yaz aylarında  üretim yapmamaları nedeniyle üretimdeki azalma fiyatları  yükseltmektedir.

Seralar:

            Yazları fazla sıcak geçmeyen  bölgelerde  seraların üreri yalıtılarak mantar üretiminde kullanıla bilinir .

Bodrum, kiler, bira ve şaraphane mahzenleri, kümes, ahır, depo  vb. boş binalar:

            Bu tür yerlerde küçük değişikliklerle mantar üretimine elverişli alanlar haline getirmek mümkün olmaktadır. Son yıllarda, binaların kullanılmayan  bodrum katlarında üretim yapan  işletmelerin sayısı hızla artmaktadır.  Bu tür işletmelerin kompost  hazırlamaya elverişli yerleri olmadığından ve esasen mesken yerlerinde kompost hazırlama aşamasında  çıkacak amonyak kokusu nedeniyle   izin verilmediği için  hazır kompost kullanmaktadırlar.

          Bu yetiştirme yerleri  bu günkü  üretimde önemli bir yere sahip  olduğu gibi gelecek dede bu önem daha da artacaktır. Şüphesiz, daha önce belirttiğimiz ısıtma –soğutma, nemlendirme  ve havalandırma  şartlarını sağlayan  düzenlemelerin yapılması ve bunların  ekonomik olarak işletile bilinir olması  başarıyı doğrudan doğruya etkileyecektir.

  Modern  mantar işletmeleri:

           Son olarak  modern mantar işletmelerinden  söz ederken, konular biraz ayrıntılı olarak  ele alınmaya  çalışılacaktır.  Bir mantar üreticisinin , entegre bir işletmeye dönüşme aşamasında ihtiyacı olan tüm bilgiler  verilerek bu yayına bir mantarcılık el kitabi özelliği kazandırılmaya çalışılacaktır.

           Modern işletmeler önceki sayılan mantar  üretim yerlerinden  oldukça farklıdır. Özel olarak bu amaç için tesis edilmişlerdir ve çevre koşulları denetim altındadır.

           Bunun için  işletme büyüklüğü, kapasitesi ve yetiştirme sistemi, yatırım miktarına  ve Pazar olanaklarına  göre  öncelikle  tespit edilir ve plan proje yapılır. Plan çiziminde esas, işletmede bulunması öngörülen üniteler ve bunların kapasitesidir.

  İşletmenin yer seçiminde  şu özellikler  aranmalıdır.

   -         işletme kurulacak yerin  iskan alanı dışında olması.

    -         Ulaşım, elektrik ve su sorununun bulunmaması.

   -         Hammadde ve iş gücünün kolay temin edile bilinir olması, kompost atıklarının  değerlendirilebileceği            yerlerin bulunması.

  -         Pazarlama olanaklarının bulunması ve bu olanakların  genişlemesi halinde  buna paralel kapasite artırımına elverişli bir arazi olması.

                 Bir mantar işletmesinde :

               Hammadde depo yeri:

               Mantar üretiminde kullanılan sap-saman nın devamlı bulunabilmesi ve ucuza temini bakımından  mevsiminde satın alınması gerekir. Buna göre yıllık üretim kapasitesi tespit edildikten sonra gerekli olan yıllık hammadde miktarına göre hammadde  deposu planlanmalıdır.   Bir saman balyası 50x50x100cm boyutlarında  olup 20-25 kg ağırlığındadır  ve üst üste 12-15 kat yerleştirile bilinir.

              Kompost platformu :

               Sap ve samanın  ıslatılarak  fermantasyona tabi tutulduğu bu alan  beton kaplı olmalı, soğuk ve rüzgarlı bölgelerde  kurumayı engellemek için yanlarına duvar örülmeli,  üs kısmı çatı ile örtülmelidir. Bir ton kompost için 6-8 m²  ihtiyacı göz önüne alınarak   yeterli alan hesap edile bilinir.

              Kolaylıkla temizlenebilmesi , ıslatma ve kompostlaştırma esnasında tabanda sızan suyun tabanda birikmesini engellemek ve sızan  gübreli suyun tekrar  kompost a ilave edilebilmesi için  kompost platformu  bir tarafa doğru hafif meyilli  olmalı ve  meyil tarafında bir şerbet çukuru  yapılmalıdır.  Küçük işletmelerde   beton bir zeminde bu işlem görüle bilinir. Ancak  fazla yağış alan bölgelerde, yağış sırasında kompost u  korumak için  naylon  bir örtü kullanmak gerekir. Bu esnada da kompost un  havasız kalmaması için  örtünün komposttun hava alabileceği şekilde örtülmesi veya  uzun süre örtü altında bırakılmaması gerekmektedir.

               Katkı maddeleri depolama yeri:

               Kompost hazırlamada gerekli olan  kimyasal gübreler, kepek vs. gibi katkı maddelerini  muhafaza etmek için  bir depoya ihtiyaç vardır.

                Pastörize odası :

                Birinci fermantasyon dediğimiz  kompostlaştırma  işleminin bitiminden sonra, kompost içerisindeki  zararlı ve  mantarlara  rakip olabilecek  organizma ve mikroorganizmaların  yok edilmesi ve komposttaki  besin maddelerinin  mantar  tarafından alına bilinir hale sokulması  için 60 C⁰   de  ve kompostlaştırma süresine bağlı olarak 3- 10 gün süre ile  kompost tun bekletildiği   odadır. Bu oda ısı kalıbının önlenmesi amacıyla duvarları ve tavanı  çok iyi yalıtılmalıdır. Taban kısmına içeriye  buhar  verebilecek şekilde  delikli borular yerleştirilir.

            Pastörizasyon esnasında  açığa çıkan  CO₂ ve amonyak gazının  dışarıya atılabilmesi için pastörize odasında havalandırma sisteminin kurulması ve havalandırma kapasitesinin  pastörize odasına yerleştirilecek kompost miktarına göre hesap edilmesi gerekir , ayrıca  taze hava giriş kısmına filtre yerleştirilmelidir.

                Buhar ünitesi  tüm odadaki sıcaklığın 70-80 C⁰  ye çıkabilecek kapasitede düşünülmeli ve projelendirilmelidir. Zira  ayni oda örtü toprağı  sterilizasyon un dada kullanıla bilinir.

                 Misel aşılama yeri (Ekim  odası):

                 Pastörizasyon işlemi bitmiş  kompost a tohumluk miselin  karıştırıldığı, ekildiği   bu oda ,  pastörizasyon odası ile  misel gelişme odalarının veya üretim odalarının  arasında yer alır.

                  Misel geliştirme odaları:

                  İşletme tipine ve  yetiştirme odalarının büyüklüğüne göre  planlanır. Genellikle bir yetiştirme odasının yarısı büyüklüğündedir. 5 yetiştirme odası için bir misel geliştirme odası yeterlidir. Misel geliştirme odasında 24 C⁰ sıcaklık  ve % 80-90  nem bulunması gerekir.  Bunun için dış duvar , tavan ve kapılar  yalıtımlı olmalıdır. Bu odada ısıtma ve havalandırma sistemleri yapılmalıdır.

                   Yetiştirme odaları :

                    Son aşamada  kompost un tutulduğu ve hasadın yapıldığı  odalar  yetiştirme odalarıdır. Bu odaların büyüklük ve  sayısı  işletme kapasitesine ve amaca bağlı olarak  değişmektedir. Üretim odalarının dış duvarları yalıtılmış, ısıtma, soğutma , nemlendirme ve havalandırma sistemleri  ile donatılmış olmalıdır. Oda sıcaklığı 16-18 C⁰ de nem %80-90  tutulabilecek şekilde ayarlanmalıdır. Isıtma sırasında  oda neminin aşırı şekilde düşmesini önlemek için  yüksek sıcaklıkta ısıtmadan kaçınılmalıdır. Isıtma borularında kızgın buhar yerine sıcak su dolaştırılarak  ve ısıtma yüzeyi biraz daha  geniş tutularak  bu sağlana bilinir.

                      Sobalı ısıtmalarda  soba üzerine su konularak , nem takviyesi  yapılmalıdır. Misel ön gelişme odası olmayan yani ön gelişmeyi  ve üretimi ayni odada  gerçekleştiren işletmelerde  oda sıcaklığı 24-26 C⁰ ye kadar yükseltilecek şekilde projelendirme yapılmalıdır.

                        Üretim odalarında iyi bir havalandırma düzeni kurularak  içeride biriken CO₂  ve zararlı gazların  dışarıya atılması ve dışardan taze hava alınması sağlanmalıdır.

                         Diğer odalar: